Existentiële aspecten van rouw

29 juli 2022

Als leven en dood in het geding zijn worden mensen zich bewust van hun levensbeschouwing of geloof, hun spirituele verhouding tot het bestaan. Het verlies van een dierbare rakelt existentiële vragen op die tot uitdrukking komen in fenomenologische beschrijvingen van rouw. Wat is dood? Wat betekent het voor mij als ik straks zelf kom te overlijden? Wat is de zin van het leven? Ook verschillende symptomen van Prolonged Grief Disorder volgens DSM-5-TR betreffen existentiële vragen. Hieronder tref je enkele existentiële thema’s met daaraan verwante rouwsymptomen en fenomenologische beschrijvingen van rouw.

  • Het overlijden van een dierbare is ambigu: het gaat gepaard met een aanwezigheid-in-afwezigheid van de dierbare.
  • Existentiële isolatie doet zich voor als intense eenzaamheid die tegelijkertijd kan worden verlicht en versterkt door een "alsof-aanwezigheid" van de overledene. Ervaringen van nabijheid van de overledene kunnen voor de nabestaande spiritueel worden verklaard vanuit de culturele achtergrond.
  • Rouw raakt de identiteit van de nabestaande en kan gepaard gaan met het gevoel een deel van zichzelf te hebben verloren samen met de dierbare. Hierin uit zich de verstoring van een gedeeld lichamelijk bestaan zoals dat zich uit in elkaar voeden, verzorgen, lichamelijk contact.
  • Door het verlies van een gedeelde wereld met de dierbare, gedeelde gewoontes en gebruiken ontstaat een ongewenste vrijheid die het moeilijk kan maken om verder te gaan met het alledaagse leven, deel te nemen aan het sociale leven en keuzes te maken over de toekomst.
  • Het gevoel dat het leven zinloos is kan ontstaan doordat zich tijdens rouw een scheiding voordoet van de tijd: een vervreemd heden en een nog steeds voortgaand verleden-met-de-dierbare.

Hoe verhouden zich existentiële vragen tot geloof en spiritualiteit? Existentiële vragen overstijgen de kloof tussen religieus en seculier. Vanuit een existentieel perspectief is spiritualiteit niet primair gericht op bepaalde ‘objectieve’ spirituele, religieuze of ideologische kaders, maar gaat het er vooral om hoe het individu zich verhoudt tot deze kaders.

Geloof en spiritualiteit – het existentiële perspectief – vormt een van de omstandigheden die op rouw van invloed kunnen zijn. Omstandigheden die in deze samenhang determinanten van betekenisgeving kunnen worden genoemd. In de vorige blogs noemde ik de omstandigheden van de dood, rouwreacties en symptomen, het verklaringsmodel, rituelen, de economische en milieucontext en de politieke en juridische situatie. Religie en spiritualiteit kwamen in een eerdere blog ook al aan bod.

Wil je meer lezen over betekenisgeving na verlies en wat daarop van invloed kan zijn? De volgende aflevering van deze blog verschijnt over ongeveer 4 maanden - stay tuned!

Dit is de achtste aflevering van de blog door Geert Smid, hoogleraar “Psychotrauma, verlies en rouw na rampen en geweld” bij ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum en de Universiteit voor Humanistiek