OverLeven

11 november 2019

Het verborgen leed van nabestaanden na moord vormt onderwerp van de monumentale documentaire OverLeven door Richard Grootbod, over de nabestaanden van de in Utrecht in 2002 vermoorde studente Nadia van de Ven, die op 11 oktober jl. in première ging. Nadia’s zuster Lucinda en hun moeder Minke zijn gedurende 6 jaar gevolgd, vanaf 10 jaar na de moord.

De documentaire maakt inzichtelijk hoe naast emotionele ook onder meer juridische, economische, en gezondheidszorgaspecten meespelen bij rouw en betekenisgeving. Een discussiepanel bestaande uit emeritus-hoogleraar victimologie Jan van Dijk, slachtofferadvocaat Arlette Schijns en mijzelf ging onder leiding van Cees Grimbergen in op de vraag hoe de maatschappij ervoor kan zorgdragen dat de gezondheidsschade die nabestaanden na moord en doodslag oplopen, zo beperkt mogelijk blijft. De discussie bevestigde hoe de sociale reactie op verlies essentieel is voor betekenisgeving, rouw en herstel. De documentaire, te zien via http://kijknaaroverleven.nl/, heeft veel media-aandacht opgeleverd, waarbij Lucinda’s onvermoeibare inzet van onschatbare waarde is. De documentaire heeft ook Kamervragen gegenereerd, en daarmee reële kansen gecreëerd voor verbetering van de situatie van nabestaanden.

Wat is eigenlijk betekenisgeving na verlies? Een belangrijk onderdeel vormt het verhaal van het verlies en van de relatie met de dierbare. Wij vertellen steeds verhalen aan onszelf en anderen, dieinhoud geven aan onze identiteit. Het begrip identiteit brengt ons bij het tweede onderdeel van betekenisgeving: identiteitsverandering. Een familielid wordt nabestaande, een echtgenoot wordt weduwe of weduwnaar, een kind wordt wees. De identiteitsverandering en de veranderde relatie met de overleden dierbare worden gemarkeerd met rituelen rondom sterven, uitvaart en herdenken. Een derde onderdeel van betekenisgeving is heroriëntatie op de toekomst. Het invullen van een toekomst zonder de dierbare maakt een nieuwe oriëntatie noodzakelijk. Wat betekent het leven nu de dierbare er niet meer is? Wat kan men zonder de dierbare?

Betekenisgeving bestrijkt dus verleden, heden en toekomst. Daarom is het niet verbazend dat vele omstandigheden van invloed zijn op betekenisgeving, omstandigheden die in deze samenhang determinanten van betekenisgeving kunnen worden genoemd. In de vorige blog noemde ik de omstandigheden van de dood. Een tweede determinant wordt gevormd doorrouwreacties en symptomen. Rouw bestaat uit emotionele pijn gerelateerd aan de dood van de dierbare, gevoelens van verlangen en gemis en preoccupatie met de overledene of de omstandigheden van de dood. De emotionele pijn kan de vorm aannemen van intens verdriet of golven van rouw, bitterheid, woede, schuldgevoel, ontkenning, verwijten, moeite de dood te accepteren, het gevoel een deel van zichzelf te zijn verloren, onvermogen om positieve gevoelens te ervaren en moeite met deelname aan sociale of andere activiteiten. Emotionele reacties op het verlies van een dierbare zijn niet alleen een gevolg van de betekenis die de dierbare had en nog steeds heeft voor de nabestaande, maar dragen op hun beurt zelf bij aan de betekenis die het verlies krijgt. Heftige emotionele reacties kunnen aanleiding geven tot de angst om gek te worden van het verdriet. Uitblijvende emotionele reacties kunnen ookverwarrend zijn, bijvoorbeeld als het uitblijven wordt opgevat als aanwijzing dat men weinig gaf om de overledene.

In de volgende blogs zal ik stilstaan bij andere onderdelen van het raamwerk van betekenisgeving. Het raamwerk vormt ook onderwerp van mijn oratie op 20 maart 2020 in Utrecht, die wordt voorafgegaan door een symposium met nationale en internationale kopstukken op het gebied van psychische gezondheidsaspecten van het levenseinde. Meer informatie volgt via deze website, LinkedIn, websites van de Universiteit voor Humanistiek en ARQ Academy.

Stay tuned!

Dit is de tweede aflevering van de blog door Geert Smid, hoogleraar “Psychotrauma, verlies en rouw na rampen en geweld” bij ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum en de Universiteit voor Humanistiek