Rituelen: ordening en betekenisgeving

8 maart 2021

Op 2 oktober vond het symposium De nalatenschap van verlies en trauma plaats, een hybride event met een indrukwekkende reeks van sprekers, dat live en online bijgewoond werd door ongeveer 140 deelnemers en werd gevolgd door mijn oratie

Dit ritueel markeerde mijn aanvaarding van de leerstoel Psychotrauma, verlies en rouw na rampen en geweld bij de Universiteit voor Humanistiek ingesteld door ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum. De gebeurtenis kwam, mede vanwege de relatie van het onderwerp met de coronacrisis, terug in verschillende media, waaronder Volkskrant, NRC en Parool. Vanwege de coronacrisis was enkele maanden uitstel noodzakelijk geweest en was gekozen voor de ongebruikelijke, hybride vormgeving. Twee eigenschappen van rituelen komen hier meteen naar voren. Allereerst de waarde die we eraan hechten, het belang dat we eraan toekennen. En ten tweede de flexibiliteit ervan; indien noodzakelijk kunnen timing en vormgeving worden aangepast aan de omstandigheden.

Rituelen na verlies van een dierbare dragen bij aan de betekenisgeving na verlies. Zoals al beschreven in mijn vorige blogs kunnen vele omstandigheden van invloed zijn op betekenisgeving na verlies. Omstandigheden die in deze samenhang determinanten van betekenisgeving kunnen worden genoemd. In de vorige blogs noemde ik de omstandigheden van de dood, rouwreacties en symptomen, het verklaringsmodel en geloof en spiritualiteit. Rituelen hebben betekenis in de relatie met de overledene, de sociale omgeving en de cultuur. Rond het sterven, de uitvaart en bij specifieke momenten van herdenken kunnen rituelen worden uitgevoerd volgens culturele tradities. De onmogelijkheid om passende rouwrituelen uit te voeren is vaak kenmerkend voor traumatisch verlies van dierbaren. Het uitblijven van aangewezen rituelen kan rouw en symptomen van PTSS beïnvloeden. Als traumatisch verlies van dierbaren aanleiding vormde voor migratie komt het voor dat culturele gebruiken in het gastland niet goed aansluiten op levensgebeurtenissen zoals het verlies van dierbaren. Dit wordt wel culturele incongruentie genoemd en kan bijdragen aan toegenomen psychische klachten na traumatisch verlies. Rituelen vormen onderdeel van culturele toe-eigening. Mogelijk verklaart dat waarom bij rituelen de tolerantie soms ophoudt. Voor sommigen kan dat bijdragen aan ongemak bij de omgang met rituelen. Bij de behandeling van traumatische rouw kunnen cultureel passende rituelen in psychotherapie worden geïntegreerd en bijdragen aan de effectiviteit ervan.

Wil je meer weten over rituelen en rituele vaardigheden vergroten? Meld je dan aan voor het symposium 'Rituelen die helen?' Voorzitter is Joanna Wojtkowiak, een internationale expert op het gebied. Sprekers zijn tevens Nicole Immler, Josien Holsappel en ondergetekende. Aanmeldingen lopen al storm. De volgende aflevering van deze blog verschijnt over ongeveer 4 maanden - stay tuned!

Dit is de vijfde aflevering van de blog door Geert Smid, hoogleraar “Psychotrauma, verlies en rouw na rampen en geweld” bij ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum en de Universiteit voor Humanistiek