Rouw in tijden van corona

5 juni 2020

De corona-pandemie en de maatregelen om de verspreiding van het virus tegen te gaan hebben ons allemaal getroffen. Kenmerkend voor de situatie, die in Nederland vooral sinds de maatregelen sinds 15 maart voor iedereen voelbaar werd, is dat het gevaar niet wijkt en alomtegenwoordig is.
 

Het verlies van veiligheid kan aanleiding geven tot gevoelens die lijken op rouw. Er zijn veel vormen van getroffen-zijn door de coronacrisis, waardoor je kunt spreken van groepen van getroffenen. Sommige mensen behoren tot meerdere van deze groepen tegelijkertijd.

 

  • Ten eerste zijn er de zieken, de overledenen, en de herstellenden – en soms is het herstel zeer traag.
  • Ten tweede de naasten en nabestaanden. De situatie van nabestaanden is moeilijk, omdat veel sterven en rouwen in eenzaamheid plaatsvindt. En rouwen op afstand, hoe doe je dat? Kunnen rituelen aangepast worden aan de nieuwe situatie? Ook andere omstandigheden kunnen het risico op langdurige rouw vergroten. Nabestaanden kunnen zich bijvoorbeeld schuldig voelen vanuit de angst dat zij hun overleden dierbare hebben besmet. Of zij identificeren zich met het lijden van hun dierbare voorafgaand aan de dood.
  • Ten derde, de mensen die beroepsmatig getroffen zijn, sommigen omdat zij werk en toekomstperspectief zijn kwijtgeraakt als gevolg van de maatregelen, anderen omdat zij onder grote druk staan, zoals zorgverleners, sommige beleidsmakers en andere professionals.

Terug naar de rouw. Zoals al beschreven in mijn vorige blogs kunnen vele omstandigheden van invloed zijn op betekenisgeving na verlies, omstandigheden die in deze samenhang determinanten van betekenisgeving kunnen worden genoemd. In de vorige blogs noemde ik de omstandigheden van de dood, rouwreacties en symptomen en het verklaringsmodel. Een andere determinant is geloof en spiritualiteit. Wat betekent dood? Wat betekent het voor mijn overleden dierbare? Wat betekent het voor mij als ik ook zal komen te overlijden?

Veel religieuze en spirituele leren verwijzen naar het hiernamaals waarin de mens blijft voortbestaan. Het hiernamaals kan een oplossing vormen voor de eindigheid van het aardse bestaan. Soms lijkt het hiernamaals bovendien de plaats te zijn waar rechtvaardigheid bestaat. Na de dood zullen de deugdzamen hun rechtmatige beloning ontvangen en de goddelozen hun verdiende straf. Ideeën over de spirituele toestand van de overledene in het hiernamaals kunnen daarnaast betekenis geven aan dromen over of andere ontmoetingen met de overledene. Religieuze en spirituele overtuigingen over voortbestaan in het hiernamaals kunnen ook aanleiding geven tot negatieve gevoelens bij nabestaanden. Het idee dat aspecten van de toestand van de overledene op het moment van sterven worden vereeuwigd kan bijvoorbeeld een bron zijn van aanhoudend leed bij nabestaanden na traumatisch verlies. Religie en spiritualiteit geven houvast bij de omgang met de onzekerheid en het verlies van veiligheid die rampen met zich meebrengen. Zoals bij andere rampen is ook tijdens de coronacrisis een toename van religieus gedrag zichtbaar, bijvoorbeeld gemeten aan zoekopdrachten voor gebed in Google (Bentzen, 2020).

Benieuwd naar het volledige raamwerk van betekenisgeving na verlies? Op 2 oktober zal ik hem presenteren tijdens mijn oratie. Mijn oratie had zullen plaatsvinden op 20 maart, maar moest vanwege de coronacrisis worden uitgesteld naar 2 oktober. De oratie is openbaar – u kunt zich hier aanmelden. Wees welkom – en stay tuned!

Dit is de vierde aflevering van de blog door Geert Smid, hoogleraar “Psychotrauma, verlies en rouw na rampen en geweld” bij ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum en de Universiteit voor Humanistiek