Voltooid leven

11 februari 2020

Onlangs verscheen het rapport Perspectieven op de doodswens van ouderen die niet ernstig ziek zijn: de mensen en de cijfers geschreven door Els van Wijngaarden van de Universiteit voor Humanistiek en collega’s, over ouderen met een “voltooid leven”.

Het is u wellicht niet ontgaan, want er was veel aandacht voor in de landelijke pers. Wat duidelijk wordt uit het rapport en ook uit het eerder verschenen boek Voltooid leven door Van Wijngaarden, is dat de term “voltooid leven” een “bedrieglijke harmonie” suggereert, een afgewogen conclusie – maar meestal is de realiteit veel complexer. Het gevoel dat het leven klaar is kan komen en gaan en er is vaak veel ambivalentie. Ook is er vaak sprake van piekeren, aftakeling, eenzaamheid en het gevoel anderen tot last te zijn. Bij 34 diepte-interviews in het kader van het onderzoek bleken ook veel verlieservaringen te spelen, met name het verlies van een partner of naaste en het verlies van lichamelijke en geestelijke functies.

Is het gevoel dat het leven klaar is een veel voorkomende reactie op verlies? Bij rouw om het verlies van dierbaren kan de wens tot hereniging aanleiding geven tot doodsgedachten. De pijn van verlies kan als ondragelijk of onaanvaardbaar worden ervaren. Verlieservaringen die iemands rol, sociale identiteit en financiële zekerheid aantasten, zoals verlies van fysieke vaardigheden, uiterlijk, sociale functie en financiële middelen kunnen ook een rol spelen bij het ontstaan van een doodswens.

Eens te meer blijkt dat vele omstandigheden van invloed zijn op betekenisgeving, omstandigheden die in deze samenhang determinanten van betekenisgeving kunnen worden genoemd. In de vorige blogs noemde ik de omstandigheden van de dood en rouwreacties en symptomen. Een derde determinant van betekenisgeving sluit aan op de rouwreacties en symptomen. Het gaat er daarbij om, hoe de nabestaande zelf de rouwreacties en symptomen interpreteert en welke gevolgen hij of zij daaraan verbindt. Wij spreken van het verklaringsmodel.

In westerse culturen wordt rouw in verband gebracht met individuele verwerking en acceptatie. “Het verlies een plaats geven” zoals wij in Nederland vaak zeggen. Geheel anders kan dit zijn in niet-westerse culturen. Emotionele en lichamelijke reacties volgend op verlies van een dierbare kunnen worden uitgelegd als gevolg van acties van de geest van de overleden dierbare. Volgens traditionele overtuigingen kunnen omstandigheden rond de dood ertoe leiden dat de geest van de overledene geen rust kan vinden of weerzin heeft om het land van de levenden te verlaten. Ook dromen over of hallucinaties van de overledene of andere vormen van ontmoetingen met de overledene kunnen culturele verklaringen hebben (Smid, Groen, de la Rie, Kooper, & Boelen, 2019).

Van belang is dat reacties en symptomen door verschillende mensen verschillend worden geïnterpreteerd – de  culturele achtergrond is hierbij van groot belang – en daardoor verschillende betekenissen kunnen krijgen. In de volgende blogs zal ik stilstaan bij andere onderdelen van het raamwerk van betekenisgeving. Het raamwerk vormt ook onderwerp van mijn oratie op 20 maart 2020 in Utrecht, die wordt voorafgegaan door een symposium met nationale en internationale kopstukken op het gebied van psychische gezondheidsaspecten van het levenseinde. De oratie is openbaar – u kunt zich aanmelden via https://www.uvh.nl/actueel/agenda/oratie-prof-dr-geert-smid. Wees welkom – en stay tuned!

Dit is de derde aflevering van de blog door Geert Smid, hoogleraar “Psychotrauma, verlies en rouw na rampen en geweld” bij ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum en de Universiteit voor Humanistiek

Smid, G. E., Groen, S., de la Rie, S. M., Kooper, S., & Boelen, P. A. (2019). Culturele evaluatie van verlies en rouw.  Tijdschrift voor Psychiatrie, 61(12), 879-883.